Wzgórze Ya-Pa 3 – pionierzy polskiego hip-hopu
Wzgórze Ya-Pa 3, znane także jako WYP3, to jeden z pierwszych i najważniejszych zespołów w historii polskiego hip-hopu. Powstał w 1993 roku w Kielcach, z inicjatywy Wojtasa, Radoskóra i Faziego. Artyści zaczynali już wcześniej – ich pierwsze próby rapowe sięgają 1990 roku. Na początku kariery współpracowali z Liroyem, występując pod nazwą Liroy and The Hooligans i pojawiając się m.in. w jego kultowym singlu „Scyzoryk”. Z czasem skład ulegał zmianom – Faziego zastąpił Zajka, a w późniejszych latach dołączyli DJ Feel-X i DJ Hans. W 1995 roku zespół zadebiutował płytą Wzgórze Ya-Pa 3, a dwa lata później ukazał się przełomowy album Centrum, uznawany za jeden z fundamentów polskiej sceny hip-hopowej. To właśnie z tej płyty pochodzi głośny kawałek „Język polski”, w którym gościnnie pojawił się Kaliber 44.
Konflikty, zmiany i ostatnie płyty (1998–2002)
W 1998 roku WYP3 związało się z wytwórnią R.R.X. Krzysztofa Kozaka i wydało trzeci album zatytułowany Trzy. Choć nie osiągnął on sukcesu poprzedników, zawierał jeden z największych hitów zespołu – „Ja mam to co ty” z samplem z „Snu o Warszawie” Czesława Niemena. W tym okresie Wzgórze stało się znane również z udziału w beefach – w utworze „Fast Food” odpowiedzieli Tymonowi i KaRRambie. Rok później ukazała się płyta Ja mam to co ty z remiksami i premierowymi kawałkami. W 2000 roku zespół wydał Precedens, prezentując nową stylistykę bliższą warszawskiemu brzmieniu. Ostatni album – Stara szkoła rapu – ukazał się w 2002 roku i był ostatnim wspólnym projektem grupy, która rozpadła się w wyniku rozbieżności artystycznych i osobistych.
Solowe kariery, pojednanie i powrót na scenę (2002–2023)
Po rozpadzie WYP3 członkowie skupili się na solowych projektach. Borixon wydał kilkanaście solowych albumów, współtworzył Gib Gibon Skład z Tede i był aktywny na scenie kieleckiej. Wojtas nagrał album Moja gra (2005) i 23 (2013), a Zajka stworzył projekt Patent z producentem Igorem Exe. Po latach konfliktów doszło do pojednania – w 2006 roku członkowie grupy pojawili się gościnnie na płycie Liroya, a w 2009 wspólnie wystąpili z okazji Marszu Wolnych Konopi.
W 2023 roku, z okazji 30-lecia zespołu, Wzgórze Ya-Pa 3 ogłosiło reaktywację i opublikowało utwór „Park” z gościnnym udziałem zmarłego Radoskóra. Wraz z premierą singla zapowiedziano winylowe wydanie i serię koncertów. Dziś WYP3, jako duet Wojtasa i Borixona, przypomina o swoich korzeniach, a jednocześnie oddaje hołd historii i dziedzictwu polskiego hip-hopu.
